Taalblog

Nadat de juf de klas verliet…

Taal heeft een structuur en een systematiek. Die structuur en systematiek hebben een functie: ze maken het gemakkelijker voor een toehoorder het gesprokene te begrijpen. Hoe meer een toehoorder kan anteciperen op wat een spreker gaat zeggen, hoe groter de kans dat het gesprokene overkomt. Denk aan een telefoongesprek:

“Met de firma Jansen”

“Met Christine Karman, mag ik mevrouw Jansen aan de lijn?”

“Momentje. Wat is uw naam?”

Ik heb net gezegd hoe ik heet, maar de telefoniste heeft dat niet opgepikt. Dus doe ik het anders:

“Met de firma Jansen”

“Goedemiddag mevrouw, ik zou graag spreken met mevrouw Jansen, mijn naam is Christine Karman”.

“Ik verbind u door”

Als ik zeg “goedemiddag mevrouw” bereidt de telefoniste zich voor op mijn boodschap, en als ik zeg “mijn naam is” begrijpt ze dat ik daarna mijn naam zeg en dat ze die moet opschrijven. De menselijke hersenen zijn zeer complex en en doen voortdurend van alles, ze hebben even tijd nodig om over te schakelen naar het luisteren naar een zin. Als ik zeg “goedemiddag” gaan de hersenen van de telefoniste in de stand “luisteren naar de boodschap” en als ik zeg “mijn naam is” gaan ze in de stand “nu komt de naam”.

Zo gaat het met een zin in het Nederlands ook. Als ik zeg “nadat de boot van de kade was weggevaren” begrijpt de toehoorder dat ik nu iets ga vertellen over wat er daarna met de boot gebeurde. Hij zonk na vijf minuten en verging met man en muis. Als ik zeg “toen de boot van de kade wegvoer” weet de toehoorder dat er nu iets komt over wat er bij het wegvaren gebeurde: de trossen waren niet losgegooid en de boot trok de hele kade omver. Vijf toeschouwers vielen in het water en verdronken.

Het woord “nadat” kondigt aan dat er een werkwoord gaat komen in de voltooid verleden tijd (“was weggevaren”). “Nadat” en voltooid verleden tijd geven aan dat er een gebeurtenis gaat volgen die later heeft plaatsgevonden. Twee minuten na de afvaart, of nog later. Het feit dat dat wordt aangekondigd met “nadat” en daarna een voltooid verleden tijd maakt het voor de toehoorder eenvoudiger de zin te begrijpen. Immers, als je weet wat er gaat komen kun je beter luisteren.

Op dezelfde manier  kondigt het woord “toen” aan dat er een onvoltooid verleden tijd gaat komen (“wegvoer”) en dat er dan een beschrijving volgt van een gebeurtenis die tijdens dat wegvaren al gebeurde. Het beeld van de instortende kade vormt zich al in het hoofd van de toehoorder voordat de spreker de woorden “de kade stortte in” heeft uitgesproken.

Onze taal heeft zich in honderdduizenden jaren ontwikkeld, van de simpele keelklanken van de oermens tot de rijke syntax en woordenschat van tegenwoordig. Die rijke taal bepaalt onze cultuur. Hoe rijker en subtieler de taal, hoe meer we kunnen uitdrukken, hoe hoger ons denkniveau en onze beschaving.

Taal verandert voortdurend, en dat is mooi. Hoe meer nuances en schakeringen, hoe meer nieuwe woorden en uitdrukkingen, hoe meer we kunnen zeggen in onze taal en hoe rijker onze cultuur is. Echter, sommige veranderingen in de taal zijn een verarming, niet een verrijking. Het verschil tussen “nadat” en “toen” is één van de slachtoffers. Het is nu normaal om zelfs in de NRC te lezen “nadat het schip vertrok”. In plaats van dat we het vertrek van het schip op twee manieren kunnen inleiden en uitbeelden, is er nu nog maar één manier, en de toehoorder moet nog even geduld hebben met het vormen van een beeld: is dat een instortende kade of een zinkend schip in de verte. En als dat zinkend schip dan opdoemt, gebeurt hetzelfde als bij de telefoniste van de firma Jansen: “was dat schip net weggevaren of was het al op zee?”

Wat ik hier heb opgeschreven heb ik geleerd op de lagere school (basisschool heet dat nu) in de jaren ’60. Ik leerde het al toen ik leerde praten, zoals alle kinderen het leerden. Ook de meest kansarme kinderen. En ik begrijp niet zo goed waarom dat nu niet meer zo is.